Stoppen met prikken is voorspelbaar irrationeel

Een kijkje in de menselijke conditie via het trolley probleem

Geschreven door Jeroen Coelen op 09 april 2021 Leestijd: 6 minutes

Miljoenen mensen hebben inmiddels een AstraZeneca injectie gekregen. Vorige week werd plots op een behoorlijk dramatische wijze het prik-programma van dit vaccin stopgezet. Een bijzonder kleine fractie van die groep mensen blijkt namelijk een bloedprop cadeau te krijgen. Dit is in Nederland tot nu toe 1 keer fataal geweest. Dit klinkt spannend en als men gespannen is wordt men irrationeel, net zoals men de radio uitzet tijdens het fileparkeren om het zicht te verbeteren.

Precies die week had CBS uitgerekend dat in 2020 in Nederland zo'n 20.000 mensen aan de gevolgen van covid-19 zijn overleden. Hoe komt het dat de mens nu ineens aan de handrem trekt, terwijl de afgelopen maanden er dagelijks tientallen en soms meer dan honderd doden vielen? We kunnen een antwoord vinden in het trolley probleem, een klassiek gedachte-experiment uit de psychologie en filosofie.

Je staat naast een spoorwegsplitsing waar een trein aan komt denderen. Je hebt alle campagnes tegen 'spoorlopen' van de NS genegeerd, dat klopt. Het is in dit scenario belangrijk dat je niet op dit soort details ingaat. Het artikel wordt anders te lang en dat heb jij dan op je conto. Wil je dat?

De trein komt op een y-splitsing, waar aan de ene kant vijf mensen liggen vastgebonden, aan de andere kant slechts één persoon. Wederom, hiermee moet je het doen. Waarom ze daar liggen, of het wellicht treinspotters zijn die met name in de onderkant van treinen geïnteresseerd zijn, het doet er niet toe.

Foto via http://www.cienciacognitiva.org/?p=1147

Als je aan de hendel trekt gaat er één iemand dood, als je niks doet, gaan er vijf mensen dood. Wat doe je? Goede of foute antwoorden bestaan even niet. Dit experiment wordt vaak aangehaald bij menig introductiecollege. Tijdens een lecture serie over justice van Harvard professor Michael J. Sandel zie je dat het merendeel van de mensen zegt "Kom maar op met die hendel", oftewel, liever 1 dan 5 mensen die het leven laten. Onderzoek laat zien dat zo'n 80% aan de hendel jengelt (bijv Costa et al, 2014). Ik besloot dit experiment via een Instagram poll te herhalen en kreeg een resultaat wat bijzonder dicht in de buurt van die 80% lag. Wat heb ik toch representatieve volgers!

Ongeveer 3 op de 4 zegt aan de hendel te trekken, n=38

Als we een parallel met de covid-pandemie trekken, zou je de hendel die je overtrekt kunnen vergelijken met de maatregelen als mondkapjes, anderhalve meter afstand en een avondklok die we invoeren. Niks doen of nog erger: carnavallen in Brabant resulteerde namelijk in meer doden. We trekken met z'n allen aan de hendel om te voorkomen dat meer mensen overlijden.

Terug in de lecture hall op Harvard. Sandel verandert vervolgens het scenario. Er komt wederom een trein aandenderen. Er liggen er weer vijf—ik hoop niet treinspotters, leren ze nou nooit!?—op het spoor te chillen. Deze keer sta je echter op een brug over het spoor. Op deze brug staat een persoon die zeg maar gerust corpulent is.

Erg tragisch, overgewicht is niet zomaar van af te komen. Waarom het per se een dik persoon moet zijn weet ik niet, ergens vind ik dit demoniserend voor dikke mensen. Die hebben het tijdens corona al zwaar genoeg omdat zij de risicogroep zijn. Maar wederom: in een gedachte-experiment kunnen we de gevoelens van de verzonnen personen wegdenken en laten we dat doen voordat we al te veel medelijden krijgen met niet bestaande personen. Het punt is dat deze persoon zo voluptueus is dat je zeker weet dat de trein zal ontsporen als hem een duwtje geeft en de trein hem raakt. Dit moet je voor dit gedachte-experiment even aannemen van me, naar eer en geweten zullen we maar zeggen.

En dan werpt Michael J. Sandel koelbloedig de volgende vraag de zaal in: "Duw je de dikke man van de brug?" In een reactie door de goedgevulde zaal zie je dat er minder mensen "ja zeggen" dan bij de vorige vraag. Uitgebreid onderzoek laat zien dat slechts 20% een zetje geeft, oftewel 80% doet niks. Wederom besloot ik onder mijn volgers te kijken wat daar het sentiment was.

Voorkeur voor ingrijpen blijft, maar is minder groot (n=32)

Dit keer was de verdeling een stuk egaler, meer mensen deden niks. Echter gaf bijna 60% nog een zetje. Dat is veel meer dan de 20% uit eerder genoemd onderzoek. Een volger van me wees me het volgende: onderzoek suggereert dat mensen met psychopathische trekjes eerder geneigd zijn te duwen (bijv. Pletti et al 2017). Volg je mij op instagram, dan kan je een conclusie trekken, dit laat ik aan jou. Volg je mij nog niet? Ja, dat snap ik ergens ook wel.

Alles bij elkaar is het, als je het sec—als ingenieur of utilist—bekijkt wellicht raar. Want in beide gevallen gaat er maar één iemand dood ten opzichte van vijf. Toch voelt menig mens intuïtief aan dat deze situatie net anders is. Toen ik dit verhaaltje voor het eerst hoorde, was ik er zo verknocht aan dat ik het vaak met mijn omgeving deelde. De reactie was vaak: Het is anders omdat je je actiever inmengt in de situatie. Een jongen die actief tegen het corona beleid demonstreert, koffie drinkt op het museumplein en die behoorlijk liberale (haast libertarische) teksten uitkraamt, zei zelfs dat ie zou weglopen omdat ie er niks mee te maken wil hebben. Ieder zijn ding.

Hatsikidee, wie mogen er prikken ontvangen? Ik bedoel maar!

Met de tweede keer dat het prikken met AstraZeneca vaccin panisch werd stopgezet moest ik ineens aan dit gedachte-experiment denken. We hebben allerlei maatregelen genomen om het aantal doden te verminderen. De argumentatielijn is dat er door o.a. anderhalve meter afstand, mondkapjes en een avondklok minder mensen sterven. Geen van deze maatregelen is 100% effectief. Dat vinden we niet erg, liever 1 dode dan 5 doden, om in de sfeer van het trolley probleem te blijven. Met een vaccin-programma is het idee ook dat er minder mensen sterven. Een vaccin is echter ook niet 100% effectief. Daar zullen ook mensen overlijden die toch zijn ingeënt, toch lijken we dat te accepteren. Maar op het moment dat iemand overlijdt aan een onbedoeld bijeffect, hoe klein de kans ook is, trekken we aan de rem. Dit is de dikke persoon die op de brug staat. We mengen ons ineens veel actiever in de situatie. Waar andere maatregelen een veel onzichtbaarder karakter hebben, hebben we met bijwerkingen van een vaccin plots bloed aan onze handen.

Zeer, zeer weinig bloed, als we de EMA mogen geloven en laten we zo'n autoriteit maar serieus nemen. De kans dat dit een bloedprop voorkomt ligt tussen de 1 op 100.000 en 600.000 (afhankelijk van in welk land gemeten is, niet ieder land heeft zijn zaakjes even goed op orde). Ter vergelijking, er is een anti-conceptie medicijn waar bij 1 op de 10.000 vrouwen een bloedprop voorkomt. Als we heel Nederland (±17 miljoen mensen) met AstraZeneca inenten, en we nemen de hoogste frequentie van 1 op 100.000, zullen er 170 mensen bijverschijnselen hebben, waarvan een deel kan overlijden. Nogmaals herinner ik u aan de 20.000 covid-doden in 2020. Het stopzetten van het prikprogramma is een irrationele reflex omdat we bloed aan onze vingers denken te hebben. Maar er zat al een hoop bloed aan de vingers. Niets doen of carnavallen in Brabant maakt het waarschijnlijk niet veel beter.

Referenties voor de echte nerds

Costa, A., Foucart, A., Hayakawa, S., Aparici, M., Apesteguia, J., Heafner, J., & Keysar, B. (2014). Your morals depend on language. PLoS ONE, 9(4), e94842.

Pletti, Carolina, Lorella Lotto, Giulia Buodo, and Michela Sarlo. 2017. “It’s Immoral, but I’d Do It! Psychopathy Traits Affect Decision-Making in Sacrificial Dilemmas and in Everyday Moral Situations.” British Journal of Psychology 108 (2): 351–68.

 4
 0

Lekker gelezen? Geef me een kudo! (gewoon klikken, geen login)


Lees ook: